ارتياضات علميه و عمليه ايمان به اين قضيهء يقينيهء ايمانيه پيدا كرد ، آن وقت حضور قلب در تجلى « ايماناً » پيدا مىكند . و پس از كمال اين ايمان و مجاهدات و رياضات و تقواى كامل قلب ، هدايت الهيه شامل حالش شده و بهره‌اى از تجليات افعالى بالعيان و « الشهود » براى قلب او حاصل شود . تا وقتى كه قلب يكسره مرآت تجليات گرديد و صَعْق و « فنا » براى سالك دست داد . و اين آخر مرتبهء حضور است كه منتهى به فناى حاضر در تجليات افعاليه شود . و بسيارى از اهل سلوك در همين صعق تا ابد باقى مانند و به خود نيايند . و اگر قلب سالك از پرتو فيض اقدس در ازل قابليتش بيش از اين باشد ، پس از اين صعق به خود آيد و انس حاصل كند و به مملكت خود رجوع كند ، و مورد تجليات اسمائيه شود ، و همان مراتب را طى كرده به فناى صفاتى نائل شود ، و به مناسبت عين ثابتش در اسمى از اسماء الهيه فانى گردد . و بسيارى از اهل سلوك نيز در همين فناى اسمائى باقى مانند و به خود نيايند . « إن أوليائي تحت قبابي لا يعرفهم غيري » « 1 » . شايد اشاره به اين اوليا باشد . و اگر از تجلى فيض اقدس استعداد بيش از اين اندازه باشد ، پس از اين صعق و فنا نيز انس حاصل آيد و سالك به خود آيد ، و مورد تجليات ذاتيه گردد ، تا آخر مرتبهء فناى ذاتى و صَعق كلى سير تمام شود و فناى تامّ حاصل آيد . وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ « 2 » . بعضى گويند اشاره به اين اولياء اللَّه و سالكين الى اللَّه است ، و اجر اين سالك جز با ذات مقدس نيست « 3 » . و گاه افتد كه براى سالك در اين مقام نيز افاقه حاصل آيد ، پس به حسب استعداد خود و مناسبت احاطهء عين ثابتش به هدايت خلق قيام كند : يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ فَأَنْذِرْ « 4 » .

--> ( 1 ) - « همانا اولياى من زير قبه‌هاى منند ، جز من كسى آنان را نمىشناسد » . ( إحياء علوم الدين ، ج 4 ، ص 516 ) ( 2 ) - النساء ( 4 ) : 100 . ( 3 ) - ر . ك : صفحه 371 . ( 4 ) - « اى جامه به خود پيچيده ، برخيز و بيم ده » . ( المدّثّر ( 74 ) : 1 - 2 )